Çocukları koruma gerekçesiyle getirilen sosyal medya düzenlemesi yalnızca çocukları kapsamıyor. 15 yaş altına yasak, 15-18 yaş grubuna kısıtlama getiriliyor. Yetişkinler için ise e-Devlet üzerinden yaş doğrulama zorunlu hale geliyor. 1 Kasım'dan itibaren sosyal medyaya erişimin ön koşulu kimlik doğrulaması olacak. İfade Özgürlüğü Derneği, sistemin ya etkisiz kalacağı ya da kullanıcıların hangi platformda, ne zaman doğrulama yaptığını izleyebilen bir gözetim aracına dönüşeceği uyarısında bulunuyor.
Meltem Akyol
Bağımlılık, istismar, zorbalık, zararlı içerikler... Çocukların sosyal medyada karşılaştığı tehlikeler yalnızca Türkiye'de değil, dünyada da uzun süredir tartışılıyor. "Çocuklar için güvenli internet" iddiasıyla hazırlanan yönetmelik 1 Kasım itibarıyla yürürlüğe giriyor. Ancak düzenleme yalnızca çocukları değil, 18 yaş üstündeki bütün kullanıcıları da yaş doğrulamasına tabi tutuyor.
Çocukların dijital ortamda korunması meşru ve önemli bir ihtiyaç. Fakat bu ihtiyaç karşılanırken hangi hakların ne ölçüde sınırlandırılacağı ve devletin dijital alandaki denetim yetkisinin nerede biteceği de en az o kadar önemli. Anonimlik ve mahremiyetin zedelenmesi, ifade özgürlüğünün daralması ve dijital gözetim ihtimali yönetmeliği tartışmalı hale getiriyor.
Asıl soru şu: Çocukları korumak için herkesin mahremiyetinden vazgeçmesi mi gerekiyor?
15 yaş altına yasak
15 yaşından küçük çocukların sosyal medyaya yasal yollardan erişimini kapatan uygulama önce Avustralya ve Fransa'da hayata geçirildi, ardından İspanya, Çekya ve Türkiye'de gündeme geldi.
Türkiye'de Meclis'te 22 Nisan 2026'da kabul edilen yasanın uygulama yönetmeliği, Cumhurbaşkanlığına bağlı Siber Güvenlik Başkanlığı tarafından 10 Ekim'de yayımlandı.
Yönetmeliğe göre sosyal ağ sağlayıcıları 15 yaşını doldurmamış çocuklara hizmet sunamayacak. Bu yaş grubundaki çocuklar yeni hesap açamayacak; yaş doğrulaması sonucunda 15 yaşından küçük olduğu anlaşılan kullanıcıların mevcut hesapları kapatılacak. Ebeveyn izniyle hesap açılmasına olanak tanıyan bir istisna da bulunmuyor. 15-18 yaş grubu ise sosyal medyayı kullanabilecek, ancak bu kullanıcılara sunulan hizmetler yetişkinlerinkinden ayrıştırılacak ve çeşitli sınırlamalara tabi olacak.
Yaş doğrulaması e-Devlet üzerinden yapılacak
Yaş doğrulaması, e-Devlet üzerinden Siber Güvenlik Başkanlığının oluşturacağı dijital belirteç aracılığıyla yapılacak. Kullanıcı, e-Devlet'te kimliğini doğruladıktan sonra yaş belirtecini oluşturacak ve ilgili platforma yükleyecek. Belirteçte kişinin adı, soyadı, doğum tarihi veya T.C. kimlik numarası yer almayacak; yalnızca 15 ve 18 yaş sınırlarını geçip geçmediği bilgisi bulunacak. Yönetmelik bu bilginin yaş doğrulaması dışında kullanılmasını yasaklıyor.
Yeni hesaplar için uygulama 1 Kasım'da başlayacak. Mevcut hesapların en geç 31 Mart 2027'ye kadar doğrulama yapması gerekecek; bu tarihe kadar doğrulama yapmayan hesapların yeni kurallara uygun hale getirilmesi zorunlu olacak.
15-17 yaş grubuna özel kısıtlamalar
15 yaşını doldurmuş ancak 18 yaşından gün almamış kullanıcıların hesapları için şu kurallar geçerli olacak:
- Hesaplar varsayılan olarak gizli olacak ve herkese açık hale getirilemeyecek.
- Takipçi ve takip edilen listeleri diğer kullanıcılar tarafından görüntülenemeyecek.
- Çocuk hesapları başkalarına takip önerisi olarak sunulamayacak; çocuklara da başka hesaplar önerilemeyecek.
- Doğrudan mesajlaşma yalnızca çocuğun takip ettiği hesaplarla sınırlı olacak, okundu bilgisi bulunmayacak.
- Canlı yayın özelliği kullanılamayacak.
- Profil fotoğrafları ve paylaşımların ekran görüntüsünün alınmasını önleyecek teknik tedbirler uygulanacak.
- Hesaplar telefon rehberleri ve diğer uygulamalardaki iletişim listeleriyle eşleştirilemeyecek.
- Sonsuz kaydırma, içeriklerin otomatik art arda gösterilmesi ve benzeri tasarımlar kullanılamayacak.
- Kişisel veriler profilleme ve kişiselleştirilmiş reklam amacıyla işlenemeyecek.
Platformlar ayrıca çocukların gelişimine zarar verebilecek içeriklerle karşılaşmasını azaltacak filtreleme ve öneri ayarları yapmak zorunda olacak; bağımlılık yaratabilecek hizmetler yasaklanacak. Bu hükümler, özellikle Instagram ve TikTok gibi içerik akışına dayalı platformların işleyişinde önemli değişiklikler öngörüyor.
Ebeveynlere denetim yetkisi
Sosyal medya şirketleri ebeveyn kontrol araçları geliştirmek zorunda olacak. Anne, baba veya yasal vasiler bu araçlarla çocuklarının hesap ayarlarını denetleyebilecek, kullanım sürelerini izleyip sınırlandırabilecek, satın alma ve ücretli üyelik işlemlerini onaya bağlayabilecek, harcama limiti belirleyebilecek ve konum paylaşımını kontrol edebilecek. Araçların Türkçe, kolay kullanılabilir ve farklı cihazlarla uyumlu olması gerekiyor. Ebeveyn denetimi etkinleştirildiğinde çocuk bilgilendirilecek; çocuğun bu denetimi ebeveynin bilgisi olmadan devre dışı bırakması engellenecek.
Uymayan şirketlere kademeli yaptırım
Düzenlemeye uymayan şirketlere önce ihlal bildirilecek ve süre tanınacak. İhlal devam ederse idari para cezası, reklam yasağı ve bant genişliğinin daraltılması gibi yaptırımlar uygulanabilecek.
Yaş doğrulamasında hata yapıldığını ya da hesabının haksız yere kapatıldığını düşünen kullanıcılar platformlara ücretsiz ve Türkçe itiraz edebilecek. Başvurular yalnızca otomatik sistemlerle sonuçlandırılamayacak, insan incelemesi de yapılacak. Başvuru sonuçlanana kadar hesaptaki içerik ve kişisel veriler silinemeyecek.
Yetişkinlere fişlenme kaygısı
Buraya kadar her şey iyi gibi. Peki sorun nerede?
Yönetmelik, çocukların dijital dünyadaki varlığını sınırlandırmanın ötesine geçiyor: 18 yaşını doldurmuş bir kullanıcı da hesabını kullanmaya devam edebilmek için yaşını e-Devlet üzerinden doğrulamak zorunda kalacak.
İfade Özgürlüğü Derneği (İFÖD) tam da bu noktaya itiraz ediyor. Derneğe göre bütün kullanıcıların devletin kimlik doğrulama sistemine yönlendirilmesi, internetin temel güvencelerinden biri olan anonimliği ortadan kaldırma riski taşıyor. İFÖD, 5651 sayılı Kanun'da e-Devlet üzerinden kimlik doğrulamasını ya da yetişkinlerin bu doğrulamaya tabi tutulmasını açıkça öngören bir hüküm bulunmadığını, dolayısıyla temel haklara yönetmelikle müdahale edilmesinin kanunilik ilkesi açısından sorunlu olduğunu savunuyor.
Gözetim varsa, eleştiri yok olur
İFÖD'e göre belirteçte kimlik bilgilerinin yer almaması tek başına mahremiyet güvencesi sağlamıyor. Asıl mesele, belirtecin hangi sistem üzerinden üretildiği, doğrulama sırasında hangi kayıtların tutulduğu ve kullanıcının dijital faaliyetlerinin izlenmesine imkân tanıyan bir altyapının oluşup oluşmayacağı.
Dernek iki riske işaret ediyor: Belirteç kullanıcıyla hiçbir şekilde ilişkilendirilemezse başkasının belirtecinin kullanılması engellenemeyebilir. Manipülasyona kapalı olması için kullanıcıyla ilişkilendirilebilir bir yapı kurulursa bu kez kimin hangi platformda ne zaman doğrulama yaptığı izlenebilir hale gelir. Yani sistem ya etkisiz kalacak ya da bir gözetim aracına dönüşecek.
Mesele yalnızca kişisel verilerin korunmasıyla sınırlı değil. İnternette anonim kalabilmek; siyasi görüş açıklamak, iktidarı ve kamu kurumlarını eleştirmek, yolsuzluk iddialarını gündeme getirmek, boykot çağrısı yapmak ya da toplumsal itirazları dile getirmek için önemli bir güvence. Kimliğin doğrulanacağı ve faaliyetlerin izlenebileceği endişesi, özellikle eleştirel içerik paylaşanlar üzerinde otosansür baskısı yaratabilir.
Korumak mı, dünyanın dışında bırakmak mı?
Düzenlemenin bir diğer tartışmalı boyutu, 15 yaş altına getirilen mutlak yasak ve 15-17 yaş grubuna yönelik kapsamlı kısıtlamalar. Korumanın yalnızca yasak ve kısıtlama üzerinden kurulması, çocukların bilgiye erişim, kendini ifade etme, toplumsal yaşama katılma ve iletişim kurma hakları açısından soru işaretleri doğuruyor. Ebeveyn izniyle dahi hesap açılamaması yasağın mutlak niteliğini gösterirken, 15-17 yaş grubundaki sınırlamalar çocukların dijital kamusal alandaki varlığını önemli ölçüde daraltıyor.
Üstelik yaş sınırı tek başına çocukları korumaya yetmeyebilir. Yaşını büyük gösterme, başkasının hesabını kullanma ya da farklı erişim yollarına yönelme gibi yöntemlerle yasak aşılabilir. Platformların algoritmalarını, içerik önerilerini, veri toplama yöntemlerini ve çocuklara yönelik ticari faaliyetlerini denetlemek yerine erişimi yaş sınırıyla düzenlemek, sorumluluğun önemli bölümünü kullanıcıların üzerine bırakma riski taşıyor.
Ebeveyn kontrolü de ayrı bir soruyu beraberinde getiriyor: Çocukların mahremiyeti ile ebeveyn gözetiminin sınırları nerede başlıyor, nerede bitiyor?
İFÖD Danıştay'a gidiyor
İFÖD, yönetmeliğin iptali ve yürütmesinin durdurulması talebiyle Danıştay'da dava açacak. Dernek ayrıca sosyal medya erişiminin e-Devlet kimlik doğrulamasına bağlanmaması, mahremiyeti koruyan alternatif yöntemlerin tanınması ve 15-18 yaş grubundaki çocukların ifade ve katılım haklarının korunması çağrısında bulundu.
